IMIDŽI E ROMENGO

STALNA KONFERENCIJA ROMSKIH UDRUŽENJA GRAĐANA
SAVAKHTUNI KONFERENCIA ROMANE DIZUTNENGE AMALIPE
STANDING CONFERENCE OF THE ROMA ASSOCIATIONS OF THE CITIZENS

Bašo 8. aprili, Maškarlumijako romengo give, Liga e Romengi kale brešeste 2016. phendarel hramatusimasa tar o dr. Zorane Tairović NEVO INIDŽI  E  ROMENGO dr. Zoran Tairović“

IMIDŽI  E  ROMENGO, dr Zoran Tairović

Than  inidžeso thaj integriteso

Kana si lafi tar e Roma andi  istočno Evropa, vov si ake dujto decenija sar ani Evropa crdija e tranzicija „palalkomunizno“ koleteralno  doš kidutne Evropake.  Tar dujto rig „Dekada e Romengi“ sila lako specifikano thavdipe bipučindo gole trujalimasa sveneca si čhuvde e Roma, kotorale irisarde karaktera savo khandol po kvaliteti, ma andrunale biirinde semosa. Gaole vaktosa amalipe ani Srbija tar kana nakhel  andar e politikane thaj ekonomikane irisardipa, numa ke palune breša kerdardol podkindo te nesar avel đi ke nisave čuvdipa ki evropikani integracija. Maškar gova, si aspektura kulturake durimastar  mamuj savi dičodol  kaj amalikano irandipe daja ni crdija da. Ano konteksti evropikane jekhimase e čikatimase Roma, kulturako minoriteti thaj minoriteti tar i kultura ek gija rodel phendipe pe pućipa đi savo crdipe si indikativno mamujalipe romane thaj srbikane kulturake identitetura. Gijalte thaj SI LI IRINDIPE  TAR O IMIDŽI ROMANE KORPUSESO, sar gasavo, irisardipe šajdino ano trujalipe, me te gijatano  autentinikanipe tar e Roma ni avel mudardo?   Ke sa, civilikane thavdipa mangen nisavo irimaso trujalipe savo čhuvdol sar trubundo te e romano dženipe (romani kultura)  šaj te avel integrisime ano amalikano sastipe anglal sa e Srbijaki, Evpropaki  (thaj lumijaki). Metaforikano hramope tar o trujalipe trujal ažućarde irinipa  tar e Romengo imidži  me ano konteksti ko amalipe ani Srbija, sar thaj arakhavipe sose daja ni avel đi nakhavipe  anglalčhuvdo “prago nakhadimaso”, šaj te sikavel  baše putardipe avgivesutne  pučipeso tar o integriteti, imidži thaj amalipe.

Ano koteksi ki thavdini “tranzicija”, pintura tar o irimaso ko imidži spontanikanime  kerdon ane duj avrečhande riga, korovando tar e percepcija amalikane politikako – ekonomikane ačhimaso. Jekhe rigate, dičodol sar kaj o imidži e Romengo  ani Srbija  lungone “ačhel po prago”  irindimaso,  thaj sar kaj ažućarel te srbikane ikljimasa ani Evropa korkori da evropisavol, me sastardol po evropikano mildikano šajipe savo apriori gndim kaj si trubundo e Romenge.  Sose von daja ni nakhlje gova prago, te  baše save ni đi ažućardo imidžeso irindipe, tema si jekhe rodardimase savo bi šaj šukare te vazdarel  (korkor) pinđaripe  maškar e Roma.  Dujtone rigate, but džene romane nacionalikane korpusestar ani Srbija si len aćaripe sar kaj  imidži Romengo an kava amalipe  „umlado upral i har” irindimaso. Goja metafora sikavel lungo amalikano zori irindimaso, sar kaj mangipe irimase avel avral, ma naj ka si andrunalo trubolpe Romengo.

Gasavo aćaripe irindimaso e imidžeso fundinol pi dar savi korkori pes parvarel – dar tar o khančipeso korkormudaripe.  Golese si čačuno mangipe amalikane teorijake kardaripe empirikano rodipe savo bi čuvdardola  pe pučipa gole čačikane darasa.  Kava kerdol rigate crdikano te si ano dikhipe kozom si kava pučipe andar averčhande amal-politikane ke epohe. Primarno targeti gasave rodimaso bi, varkaj, avela  te sikavel pučipa save ane avgivesutno vaktoso thaj thaneso trujalipe anen ano pućipe varsave aspektura   tar e Romengo identiteti em imidži – čačikane, anglune bi trubula te dikljodol save si gola aspektura. Gole rodimasa kerdola bi analiza e  kotorenge tar o identiteti, a gija da bi šaj zurardona em e kotora save si ačavdipe bašo irisardipe e inidžeso tar e Romengo ani Srbija.  Pala gova trubul te dikhljodol me pobaro gindo tar e barederipe amalimaso daja si le zori po phiripe tar e atmosvera savi e Roma aćaren sar dar em dušmanluko.  Ano džaluno thavdipe trubula bi te semnolpe so ano konteksti tradicijake trendura šaj te kerel dušmanura (avrume em/jal andrune), a ano koteksti romane nacijonikane korpuseste. Gndipe save si e Romen golestar so lengo imidži trubul te avel.  Bizo popaše aćaripe phende temendar si baro čačipe kaj ka bidikhipe save maškar e Roma muken “astaripe ano melalipe” em daja te ačhandol sar dindo dikhipe ačavdipe o irindipe karing andruni integracija e identiteso, ma karing avruni integracija ano amalipe evropikane narodonge thaj po agori agoreso opstrukcija imidžode. Prekal vaćarde  inevolutivnikane tradimasa, pučipe si, an kaja era globaalikane avečandipa, pobuteder Roma len ideja averčandimasi. Palal o rodipe an savo crdipe si gova čače gova, trubul te sikadol si li, em kozom, sose bašo gova si dindo tar srbikano amalipe em evropikano vestmaso standardi. Gova bi trubula te kerdol hramutno te phendol nakhlipe “o prago nakhavimaso” kerdardol, na numa avruno čhinadipe baši evropikani integracija amalimase ani Srbija, me tradipe e Romengo te baše lengi integracija e Srbijasa em Evropasa savi lel realizacija tar o potencijali identiteso šukar lačharimase amalimencurenca Evro lumijadsa.  Anglal gova si te dičodon civilizikane elementura e identitose save si da moldome sar fundo baše arakavipe em inđardaripe savenca tradicionalikane  luluđinalina tar i romani kultura NEVE IMIDŽOSA andar po sikavipe ani Srbija, Evropa thaj lumija.

Averčhandipe savo anda nakli decenija sikade kaj “vakti tranzicijako” ani era  globalizacijako ni anda  ni Dekadasa trubundo than  ideniteteso tradikalikane kulturako. Gova najsa e Romenca.  Gija akhardo “vakti tranzicijako” akcentosa pi Dekada ičardilo majbut pi ekonomikano em politikano aspekti amalikane averčhandipa ke Roma, ma kana si kala aspektura ex definitionem ulade tar I kultura, gova si kava dikhipe iridimaso e indeniteteso  thaj imidžeso andral ačhilo bikerdo.

 

Kult, kultura, sinergija rindosi 

Sa e džene amalimase si len moldipe te piro jekhipe kerdaren sar sastunipe savo avel po paćalipe sajekutno šukarimase.  Gova bi trubula te avel maškaralipe plane pozitivikane phanglimaso amalimasa thaj dženeso,  me golese sajek šukaripe kerdilo koncepti savo si emdžungalo bašo keripe romane kulturako ani Srbija. Sar kaj si e ideja sašukarimaso  aračutnikane kerdimasa zuraleste tradime andar o gndipe e Romendar, taj gova buteder droma golendar kaj ačhen te len than pi amalikani hijearhija kerdindoj sajek pire moldimase. Socijalikano čhordaripe tradicijalikane  čhuvdipe,  save kandije te šaisaren dikhindo ulavdo moldipe, paluno vakti tranzicijako phedarda neve čhordarimasa moldipa save ko vakti tare komunistikano vakti kerdile fundo savrstako tradicija, šaj te sikavena lenge horutno jekhipe, ma kaj si von, baše ulavipe tar dikhinde em čhutarde ulavimata, sajekhane ačhel garado.

Mamuj moldimaso phađardipe em činđardipe palune tradicijako, jekutno romano korkorgndimaso aćaripe šaj te kerel angalipe trubome dukhavne momentura save aventar palal sajek nevimaso kerdaripe.  Te, pe gova than, tranzicija em Dekada dičodon buteder sar rumoldipe savo kerdardol sar irisardipe e poretkoso, dikhindo sar anglune socijalikani revolucija, phareste šaj te ačhavelpe nihilizmoso iklipe, a vov si mamuj konstruktivikano kerdaripe.

Fundano si gndipe kaj trubum te džana so te kera an gova vakti an savo anel amen te gova dikhipe ačhel atributo arakinako, a te ačhel sar čačipenipe em phendaripe, golese kaj si dindipe savo e Roma pokinen tharinake crdimase.

Sajek amalipe, me em romano korpusi, kerdipe si lese transformacijake integracijako ano globalikano sistemi. Ma, gođale te konstruisilpe univerzako manuš našti kerdol mehanikako univerzalimasa.  Univerzalipe atmake evolucijake si sasteste mamuj golestar.  Voj si čhuti arakhimase sinergijske rindose  čuvdardinoj phanglalipe savo pačavel averčando alope thaj identiteto.   Golese kaj o identiteti ane globalikane kerdimatura anglal sa si kulturake elementura, konceptualikane ulade tar i ekonomija  thaj politika,  gova maškar aver si kaj alope individuako thaj amalikano, save si materijasa fundome, trubun te arakhen gndipe ano ođalipe  savo pe peste si učali kultura.  Alope savo kerdol tar gova than resel gndipe thaj an peste thaj ani lumija sar sastune. Kana si e ROMA ko pućipe, šukar kerdi KULTURAKI STRATEGIJA šaj te anel čhuvdipe rote, save bi šaj te avena stimulativikane buljarimase sajekhe gndimase ane trubune riga amalikane Romane miškopa, te kerdilo kolektivikano mortik savi inčardol da pe sagivesutno vestipe e individuako thaj amalimaso. Jekhalipe natureke resursura sikaven golesa conditio sine qua non pačivalikano mamujalipe kari lokalno em globalno trujalipe. Kava džangljol paćape sar moldo elementi ođale evolucijako kolektikane identitoso sikavdoj individuen save pes ka dikhen sar ćelije univerzalne manušese  strafime vizijasa save zurarel imidži  pale gole jekutne.

Artikano intervencionizmo

Romano identiteti, imidži thaj reputacija

Imidži jeke narodose crdel korkor an leste.  Ileso niveli  em motivacija gole narodoso crdino si procesi pe savo šaj te kerdol. Jek tar po lačhi em lokheste gndali definicija PR-a phenel  kaj si ideali te o identiteti avela jek imidžosa.  An kava dikhanimo so si identiteti a so imidži? Identiteti ke Roma si dikhanimi statično kategorija savi čhuvdarel savipe konkretno kale manušengo em avruno semno (dikhindo thaj materijalikano) savesa pele gova dženalipe projektuil em komuniciril averenca. Imidži si dženutni dinamikani kategorija, pa an kaja inpresija, ačaripe tar e Roma kaj si averen em save avel pi funda identitosi percepcija.  Reputacija e Romengi si moldo krisi, renome, pačivalipe, sajek čačipe lender.

Korporativno komunikacija si procesi nakhavimatar o identiteti ano imidži em reputacija. Šaj te vaćara kaj si  identiteti Romengo gova so vov ano fundo si, napalal, pačape, inćaripe, kultura.  Avere rigate, imidži  si pinta savi si averen tar e Roma.  Ano čačunipe tromale si trin mamujalipa kale šejendar:

  1. Kana o imidž si po šukar tar o identiteti, napalal, kana averdžene si len po šukar pinta khanikastar ma so von čače si.
  2. Kana o identiteti si po šukar tar o  imidži, napalal, kana romane manuša  jal dženo  si len   po džungali pinta čačimastar tar e realikani.
  3. Kana si identiteti jek imidžosa, so si idealikano čačunipe.

Kreiripe romane imidžose si butmanglini thaj lingovaktini buki. Sar ke sajek dujto bućarno miškope,     trubul te džangljol ko si dindarutno em ko kerutno. Điavgivesutni praktika sikada kaj zala pobut sasa pale gova jek dženo me kidutne manuša save “proforme” bajo gole šejendar.  Gova si šukar kerdaripe, kaj jekutne trubun te bajin tar o identiteti, a aver rtubun te bajin tar o imidži. Konsultanti, dženo jal kupa,  kreiril imidži identikano  identitesa, jal khanš zala pošukar. Gova te kerdarela, trubul te kerdol analiza akana sar si. Angal o crdipe trubul te  dindol mortik da li ka nalogodindarnese “ćhindžarel” čačuno sipe, jal ka “čokojilpe” lese em prezentirilpe gova so gndilpe kaj vov mangel te ašunel. Gija,  trubul te phendol čačune so si, an kava kerdipe analiza kale vaktosi  tar e Roma.  Klidale elementura ko kreiripe imidži tar e Roma si gola kaj si ano kreiripe – te na von ni gndisarde targetura phende imidžestar, len da kerdardele anglal averende, ka avel ačhaldipe mangle kerdarimaso.  Jekhale savore te  len ani gogi  inportantno irisardipe  em te lije sar jekaverese moldipa, šaj te ažućardol pozitikano kerdipe.

Buljarimasa  marketing thaj o PR ano avgivesutno svatoso gndipe, identiteti e Romengo šaj bi avela jekutano dikhinde ikljimasa avrijal, me kerdarde “logotiposa” jal garade semnosa. Avgive si sajek lindo kaj identiteti e Romengo sikavel lesi sastuni komunikacija pačardi ani kultura, pačalipa, inčaripa,  leso pašipe bućake, vastalimase, strategijake. Tradipe identitosa klidisarel serija phirdipa: dindipe mortik tar e buteder nivela šerutnimaso,   definisaaripe  idealikani pinta em  vizuelno percepcija, brif baše dizajnera,  buljardipe koncepti tar o dizajni, koncipiripe, testiripe thaj ušandipe e ideje, interno komunikacija thaj dindaripe irutni informacija,  čudalipe thaj moldaripe, dikljardipe thaj  ažuriripe. Fenomeni identititeso, averčhando koncepti bućako  po identiteti inčardol te jekharel (standardizujil) gova so e Romen kerel jekutane thaj inčarel  te putarel lengo aračutnipe, filozofija thaj moldope. Lungovaktini thaj kvalitetikano strategija romane identiteteso than  avela bi pe duj EE – “Etika thaj Estetika”.  Ane  operativikano em komunikacijikano gndipe, buki po identiteti e Romengo sikavel  vizuelikane em materijalikane elementura savenca e romane manuša  identifikuinpe thaj sikadon pe averenge.

Sar bi lungovaktosa inčardola romano  imidži savo si jek lese identitetosa, trubul kana kerdol   komunikacijako plano te dičhodol gindo tar nesave elementura:  trubul te čuvdol targeti savo phendarel romano identiteti (jal, po sikavipe, mangljodol te inčardol savo si imidži); napalal trubul te  definisara  avrunipe kaste manga te bičhala aberi taj an gova vakti te  klasifikujsara len  po niveli moldomaso. Te mangljam andar e komunikacijako plani te muka jekutno aberi, šaj kaj drom ka vaćardol mangipe baše averčhande phendipa baše averčhande avrimata. Gova ni džangljol kaj jek aberi ka avel jekane  interpretirime, ma kaj ka phede abera ka čuvdardon đi phende avrunipa. Pala gova avel alosarope  komunikacijake kanalura. Targeti si amenge aberi te resel po čačuno than, biirinde thaj majcikneste pokinde. Šaj te avel but moldo vakti da kana ka crdolpe te plasirindol o aberi, sik. avgivesutno sikavipe tar o romano identiteti. Dilema si li  korkorutno sikavipe aberi jal te angažujinenpe profesionalikane  ekspertura avral o menadžmenti. Jek tar e klidine saripa bašo kerdipe thaj barardipe Romengo imidži ka avel zuraldipe socijalikane  phangimaso mamuj amalikano jekhipe thaj targetne kupe, ikaldipe  pozitivkane reputacije.  Pa, kerdipe  e  Romane reputacijako ano izuzetno dinamikano, turbulentno trujalipe džangljarel  lungvaktosi buki  ani savi  “šuk”  parametrura kerdon sa pozurale kana dindol pačavipe jekutnjake. Ghote e PR praktičara ka aven len baro pharipete te kerdaren reputacija e Romenge, savi si dikhindi em sar dženo em sar kupa ano kulturikano trujalipe em artistikanipe, a golesa ka arakhen thaj bararen romani kultura “pučano kerdipe”  mamuj korkor e  Roma, ortakura,  imperativesa pučane kerimasa mamuj jekhani  an savi kerdaren. Ka  trubul  kontinuirime te kerdol monitoringo bućarimase karing o trujalipe thaj e medije, inicirin golese, kerdardaren  phendipa baše  medije, zumaren   konferencije  baše žurnalistura… Šukar bi avela sajek te inčardol kontakti žurnalisturenca, targetesa te kerdardol pačavipe, so si tar klidikano džandipe bašo kerdipe pozitivikano imidži, a, lungovaktosa dikhino,  thaj mangle reputacijake. Ano vakti te krdilo krizikano trujalipe, anglal planisardipe kedarde donacije thaj sponzorstura šajisaren te e romani  komunikacija   avel tradini thanestar pozitivikane reputacijasa savi ka avel  da (preventikane) kerdardi.

Markeštikano planiripe fundil pe phendipa pe pućipa:  Kaj sam?  Kaj dža?  Kaj manga te ava?  So šaj te kera šejenca-lovenca save si amen?

Savo si imidži e Romengo ani lumija?  Sar e Romen ačaren gola kaj naj Roma thaj lenge politikane lidera, averčhande, so džanen aver tar e Roma taj sar aven đi ke informacije Romendar?  So si gova romano identitati thaj sar vov kedardol,  em sar  projektuilpe karin gola kaj naj Roma?  Soromane šerutne em bišerutne institucije kerde em so keren pošukar pindžarimase tar o romano identiteti?  Gola kerdipa si li len efektura?  Kozom romane standardura si avečhande   zapadno thaj istočno standardi?  Sar e  Roma  len promotivikani komunikacija sar šej bašo politikano mardaripe?  Sar Romano imidži inčadol pe lengo  maškarlumijako than, taj šaj li kvalitetikane imidžesa te kerdardol pošukar politikano than e Romenge ani lumija? Gova si numa nisave pučipa taj pe save o Menadžmenti kupako trubul te del svato. Trubul te analizirilpe avgivesutno imidži Romano ani lumija  thaj maškarlumuiako jekaveripa.  Trubul te delpe dikhipa ano šaipa thaj jekaveripa romane ačimase baše điakeso mangipe thaj sugestiako  kerdimase maškarlumujako Romano imidži.

But manuša ani lumija zala džanen tar e Roma, nisave si len kotorale informacije. Gola save e Romen pošukar pinđsren, čačine ni aćarem len andar e politikani propaganda.   Von piri pinta tar e Roma keren po lungone thaj pherdinale, silen fundalikanikano džanglipe tar e romano arakipe, reomane potencijalura, džandimatura. Si len lengo gndipe tar e informacije tar e medije, stereotipura em gija.    Lengi pinta Romendar pherdarel kana naj informacija da, but drom bišukar informacija tar pojek kotora.  Gija avel đi trujalipe te nisavo avrunipe aćarel e Romen sar amalen, simpatikane thaj vestibojadine manušen crdikane kulturasa, me gija, bimanušane, arogantikane, ačadune em gija aćaripe. Naisi gasave inćaripe averego tar e Roma kerdardon jekutne dženale pinte, jal inćaripe tar e Roma, save pale, jek averesa, keren globalikano imidži e Romendar, keren romani pinta ani maškarlumujako avrunipe.

Maškarlumijako avrunipe, save keren thaj e andarutne e krisura  ane maškarlumijako inćaripa, gola da kaj pe lende šaj te mardaren,  piro inčaripe mamuj e Roma kerdaren po perdo buleste fundura, a na numa   pi funda politikano krisi thaj crdipe avgivesutni šerutni elita. An savo crdino si gola pinte averenge tar e Roma, tar o romano imidži inčardo po maškarlumijako Romengo than, me kozom si upre Roma thaj lengo krisi, pharo si direktikane te sikadol, jal naj sikljarne kerde šajipa zuralimase gole po maškar jekhavimase. Ma, gova sajekgive e Roma aćaren. Bašo procesi tar i globalizacija, sa pobare zumavipe medijengo po amalipe, zuraldipe rola avrunimasi kana andon politikane krisura, thaj em buteder vaktose biačimaso baše studikane analize anglal lindipe,  imidži e Romengo šaj bi khelela sa počačuni rola kana andon buteder politikane thaj bućarikane crdimatura, thaj gova po doš racionalikone pašimase thaj fundane dikljarimase pojekhe komparativikane  „anglunipa jal  so naj“ romane manušengo.  Avere rigate, šukar  imidži e Romengo šaj te  „ učharel“ racionalikane dileme, me dikljardipe, savo bi e Romen inđarela đi averčhano dikhipe.

Cikneste phendo, gndisara so naj thaj šajipa te prezentuilpe kvalitetikano romano identiteti, dikhipe avđeso imidži tar e Roma pi maškarlumuiako  politikani  scena em ačipe lenge  bararimase.

Pi romani čhib nakhada Kadrija Šajinović